ASSOCIATION INTERNATIONALE DES CRITIQUES DE THEATRE (A.I.C.T.)   I NTERNATIONAL ASSOCIATON OF THEATER CRITICS ( I.A.T.C. )

ULUSLARARASI TİYATRO ELEŞTİRMENLERİ BİRLİĞİ (T.E.B.)

A.İ.C.T.’nin kurulmasına yönelik ilk toplantı Paris’te, 3 Mayıs 1926’da, Fransız Profesyonel Eleştirmenler Birliği’nin girişimi üzerine 26 ülkenin katılımıyla Entelektüel İşbirliği Enstitüsü’nün yöneticisi Julien Luchaire’in başkanlığında yapılmıştır. Bu toplantının amacı çeşitli ülkelerdeki eleştiri olgusunun incelenmesi ve değişik eleştirmen birlikleri arasında sürekli ilişkiler kurulmasına yönelik bir projenin gerçekleştirilmesiydi.

Böylece dünyanın çeşitli ülkelerinden çok sayıda meslektaş arasında sürekli ve ilkeli ilişkilerin ilk adımı atılmış oluyordu. Ancak bu düşünce otuz yıl sonra somutlaşacaktı. Buna vesile daha sonra “Théâtre des Nations / Uluslar Tiyatrosu” adını alacak olan 3. Paris Festivali oldu. A.M. Julien adıyla bilinen Armand Maistre’in her yıl düzenlediği ve Sarah-Bernhardt Tiyatrosu’nda sürdürdüğü bu etkinlik, hiç kuşkusuz, dünyadaki en önemli tiyatro etkinliğiydi.

7 Haziran 1956’da 34 ülkeyi temsil eden 124 tiyatro eleştirmeni Festival çerçevesinde düzenlenen çeşitli gösterilere, toplantılara ve kolokyumlara katıldılar ve değişik alanlardan tiyatrocular – sahneye koyucular, çevre düzenleyicileri…- gibi tiyatro eleştirmenleri de bir birlik kurulması düşüncesini dile getirdiler. Bu çalışmalar dönemin hükümetini de ilgilendirdi ve Fransa başbakanı Guy Mollet kongreye katılanları başbakanlıkta, Hôtel Matignon’da kabul etti. Bir birlik oluşturulmasına yönelik çalışma toplantılarına da hükümetin “Sanat ve Edebiyat Etkinlikleri”nden sorumlu müsteşar Guy Bordenave başkanlık ediyordu. Bu toplantılarda tüzükleri ve örgütlenmeyi hazırlamak üzere geçici bir Büro oluşturuldu. Fransız Akademisi’nde Robert Kemp’in başkanlık ettiği bu Büro, Fransızca, İngilizce, Almanca, İspanyolca, İtalyanca konuşan ülkelerden beş başkan yardımcısı ile altı genel sekreterden oluşuyordu.

Ertesi yıl, tüzükler Fransız Birliği’nin Paris’teki merkezinde yapılan bir Genel Kurul’da kabul edildi. Bu arada, Birleşik Amerika Devletleri’ni, Güney Amerika’yı ve Doğu Avrupa’yı temsil eden üç genel sekreter yardımcısı daha atandı. Genel sekreterse tek kaldı: André Boll. Aidatlar ulusal birlikler için onbeş İsviçre frangı, “özgür” olarak tanımlanan ve hiçbir ulusal örgüte bağlı olmayan üyeler içinse on İsviçre frangı olarak belirlendi.

Bir sonraki Genel Kurul toplantısı ilk kez Paris dışında yapıldı: Francesco Callari’nin düzenlediği bu toplantı İtalya’da Bolonya’da düzenlendi. Bu toplantıya, dördü Avrupa dışından olmak üzere (Amerika Birleşik Devletleri, Brezilya, Hindistan, Küba) on dört ülke katıldı.

Üçüncü Genel Kurul toplantısı haziran 1960’da yine Paris’ta yapıldı. Tartışmalar daha bir derinlik kazandı. “Gösterimlerin bütünsel olarak adlandırılan tiyatro yönünde gelişmesi karşında eleştirmenin konumu” konulu bir kolokyum düzenlendi. Bu toplantıda, aralarında ilk kez katılan İsveç, Japonya, Romanya ve Şili’nin de bulunduğu yirmi dört ülke katıldı. Seçimle gelen yirmi üyeden oluşan bir Yönetim Kurulu gerçekleştirildi. Böylece iki başkan tarafından yönetilen yeni bir Büro kurulmuş oldu. Bu başkanlardan biri Fransız Marcelle Capron’du ve başkanlığı resmen yürütüyordu; görevi 1962’de üstlenecek olan öteki başkansa bir Belçikalı, Robert Chesselet’ydi. André Boll yine Genel Sekreterlik görevini sürdürecekti. 1964’te yeniden bir Fransız, César Santelli başkanlığa seçildi.

Bundan sonraki yıllar Birliğin örgütlenmesinin irdelenmesini sağlayan yıllar oldu; altı yıl boyunca genel kurul toplantısı yapılmadı, ancak Yönetim Kurulu’nun sıkça gerçekleştirdiği yapıcı toplantılar sürdü. Üyelerle ilgili düzenli ve sürekli bilgi akışını sağlayan ve yılda iki sayı çıkan bir haber bülteni hazırlandı ve yayımlandı.

1966’da Yugoslavya’da Novi Sad’da düzenlenen “Çağdaş dram ve tiyatro eleştirisi” konulu uluslararası “Sterijino Pozorje” sempozyumu sırasında yapılan dördüncü Genel Kurul yeni AİCT’nin gerçek çıkış noktası oldu. Bu Genel Kurul’a yüz civarında delege katıldı. AICT’nin konumu açık bir biçimde yeniden tanımlandı: Birliğin amacı : uluslararası kolokyumlar düzenlemek; toplantılara ve festivallere katılmak; tiyatro alanındaki duruma yönelik kavramları yaymak; uluslararası bir yıllık hazırlamak; üyeler arası bilgi akışını kolaylaştıracak bir bülten hazırlamak, ve genç eleştirmenlerin yetişmelerini sağlamak olarak belirlendi. Yeni bir başkan Polonyalı Roman Szydlowski ile biri İtalyan, biri İngiliz iki başkan yardımcısı ve ikisi de Fransız iki Genel Sekreter seçildi. Artık ülkelerini kişisel olarak eleştirmenler değil, ülkelerindeki eleştirmenleri bir araya getiren ulusal birlikler temsil ediyorlardı. Bundan böyle öneri ve karar organı olacak on ülkeden oluşan bir Yönetim Kurulu oluşturuldu.

Mayıs 1967’de, otuz ülkenin temsilcilerinin katıldığı Genel Kurul’a Londra ev sahipliği yaptı. Bu ülkeler arasında şu yeniler de vardı: Bulgaristan, Fildişi Sahili, Macaristan, Nijerya, SSCB ve Tanzanya. Uluslararası Tiyatro Enstitüsü’nün (İİT) genel sekreteri Jean Darcante ile UNESCO Sanat ve Edebiyat yöneticisi Enrico Fulchinoni’nin de gözlemci olarak tartışmaları izledikleri bu Genel Kurul’da uluslararası bir eleştiri haritası hazırlandı ve ilgililere dağıtıldı.

29-31 Mayıs 1970 tarihleri arasında, Novi Sad’da, “Eleştiri ve çağdaş tiyatro” konulu bir kolokyum yapıldı.

Genel Kurullar, bundan sonra, düzenli olarak her iki yılda bir, değişik bölgelerde, delegeleri konuk eden ülkenin seçtiği bir konu çevresinde yapıldı.

Genel Kurullar sırayla şu ülkelerde ve şu konularda gerçekleştirildi: 1971’de Kültür bakanı Cheli Klibi’nin de katılımıyla Tunus’ta, Hammamet’te “Üçüncü dünya tiyatrosu” üzerine ; 1973’te Finlandiya’da, “Büyük kentler dışında tiyatro” üzerine (Bu Genel Kurul’da Tampere’de, Roman Szydlowski’nin yeniden başkanlığa, Armand Delcampe’ın genel sekreterliğe seçilmişlerdir); Aynı yıl, AİCT, Moğol heyetinin de katılımıyla, 25-27 Nisan tarihleri arasında gerçekleştirilen “Kolektif olgu olarak tiyatro. Tiyatro ve kendi kendini yönetim” konulu ikinci Novi Sad sempozyumuna katıldı.

1971’de Varşova’da düzenlenen “Tiyatro ve Televizyon”; 1970’de Novi Sad’da düzenlenen sempozyumlara katılımı sayesinde AİCT UNESCO’nun dikkatini çekmeyi başarmış ve bu örgüte B statüsünde (ONG d’information / bir hükümete bağlı olmayan bilgi örgütü) kabul edilmiştir. Bu durum üzerine yönetim merkezi bundan böyle Paris olmdu,

26-28 Nisan 1974 tarihleri arasında, Floransa’da, “Rassegne internazionale dei Teatri stablili”yle birlikte düzenlenen “Asya tiyatroları: hareketlerle iletişim, törenselden ussala. Geleneğin siyasal ve toplumsal kullanımı” konulu bir kolokyum gerçekleştirildi. Bir kolokyum da 22-23 Nisan 1976’da “Tiyatro ve seyirci” konusunda yapıldı.

Haziran 1975’te Varşova Genel Kurul’a ev sahipliği yaptı. Önemli kararlar alındı: ilki 1978’de Novi Sad’da yapılacak “genç eleştirmenler için stajlar” gibi. Bu stajların ilki 1978’de Novi Sad’da yapıldı. Otuz ülkenin katıldığı bu Genel Kurul’da konu: “Bügünkü dünyada tiyatro eleştirisinin durumu” olarak belirlenmişti. Fransızca ve İngilizce yayımlanacak bir yıllığın yayımı Polonya bölümüne verildi ve bölüm bu yıllığı 1977’den 1980’e kadar düzenli yayımladı. 1977’de Genel Kurul Atina’da Yunanistan’da 5-10 Temmuz arasında yapıldı. Yeni bir başkan seçildi: tüzüklere uygun olarak üç dönem arka arkaya bu görevi yürütecek olan Yuvoslavya’dan Petar Salem. Fransız André Camp da genel sekreterliğe seçildi.

1979: Viyana’da Genel Kurul. Konu başlığı: “Günümüzde halk tiyatrosu”. Mayıs sonu Yugoslavya’da Novi Sad’da “Oyuncu ve tiyatroda yaratı” konulu kolokyum düzenlendi.

1981: Genel Kurl ikinci kez Avrupa dışında, bu kez İsrail’de, Tel-Aviv’de, 75 delegenin katılımıyla yapıldı. Orta-Doğu’nun bu sıcak noktasında yapılan genel kurula Danimarka, Güney Kore ve Venezüela gibi yeni ülkeler de katıldı. Kongreye katılan delegeler belediye başkanı Lahat ile Devlet Başkanı İtsak Navon tarafından başkanlık sarayında kabul edildiler. Konu: “Tiyatro ve yeni seyirciler”di.

Stajlar giderek daha başarılı olarak birbirlerini izlediler. AİCT başka uluslararası örgütlerle sıkı bir işbirliği içine girdi ve FİRT’in, SİMBAS’ın, İİT’nin, ASSİTEJ’in ve OİSTT’nin düzenlediği etkinliklere katıldı. 25 Ocak 1981’de, OISTT’nin dünya çapındaki genel kurulu dolayısıyla, AİCT Berlin’de “senografi ve tiyatro eleştirisi” konulu bir kolokyum düzenledi. Birliğin Polonya bölümü uluslararası yıllığın yayınına son verdiği için, bu görevi, 1981- 1983 arası için, bu kez üç dilli (Fransızca, İngilizce, İspanyolca) olarak Meksika bölümü üstlendi.

29-30 Mayıs 1982 tarihlerinde, Novi Sad’da, “Tiyatro gösterimi ve eleştirinin dili” konulu bir kolokyum düzenlendi.

1983: AICT’nin Genel Kurulu Atlantik ötesinde, Meksika’da yapıldı. Yeni bir başkan seçildi: Avusturyalı Ulf Birbaumer. Toplantılarda sekiz Latin Amerika ulusu temsil edildi ve tartışmalar, “Tiyatroya düşmanlık” konusu çevresinde üç dilde yapıldı.

1985: “Tiyatro eleştirisinin toplumsal rolü” konulu kolokyum 11-16 Mars tarihlerinde Moskova’da yapıldı. 27-28 Mayıs’ta Novi Sad’da yeni bir kolokyum gerçeklrştirildi. Konu: “Tiyatro içinde eleştiri, tiyatro dışında eleştiri”. Genel Kurulsa tekrar Avrupa’da, Roma’da yapıldı, ancak gelenekselleştiği gibi ilkbaharda değil, kasım ayında. Ulf Birbaumer başkanlık görevinden ayrılmak istediği için yapılan seçimde İngiliz John Elsom toplantıya katılan delegelerin oylarını aldı, Fransız Georges Banu de, onursal genel sekreter ünvanına layık görülen André Camp’nın yerine genel sekreterliğe seçildi. Çalışmaların odaklandığı konu: “Mass-media çağında tiyatro dili”. Belçikalı Carlos Tindemans yeni oluşturulan bir birimin sorumlusu oluyor: formasyon stajları yöneticisi.

18 ve 19 Ekim 1986 tarihlerinde AICT, Londra’da Young Vic Tiyatrosunda “Shakespeare hâlâ çağdaşımız mı?” konulu halka açık bir kolokyum düzenleyerek ilgi uyandırdı. Onur konuğu Jan Kott’u, başlıca katılımcılar arasında da Peter Brook, Alexander Aniskt ve David Hare vardı.

15-21 Kasım 1987 arasında, o dönemdeki adıyla Alman Demokratik Cumhuriyeti, kentin 750. kuruluş yıldönümü dolayısıyla AICT’yi Berlinde ağırladı. 1967’den beri genel saymanlık görevini yürüten ve artık onursallık payesine erişen Roland Mehl’in yerine bu göreve Paul Korenhof seçildi. Yine 1987’de, 24–17 Mart tarihleri arasında, Macaristan’da Budapeşte’de “Tiyatro ve gazetecilik” konulu bir kolokyum düzenlendi. “Stanislavski ve dünya tiyatrosu konulu bir başka kolokyum da 27 Eylül – 2 Ekim tarihleri arasında Moskova’da gerçekleştirildi.

15. Genel Kurul’un 1989’da Buonos Aires’de yapılması kararlaştırılmıştı, ancak Arjantin birimi bunu zamanında düzenleyemediği için, Genel Kurul bir sonraki yıla ertelendi. 1990’da Lizbon’da yapılan Genel Kurulda Avustralya’da birliğe katıldı, böylece beş kıtaya yayılan birliğimiz bu biçimde de evrenselliğini göstermiş oldu. Genel Kurul vesilesiyle düzenlenen kolokyumun konusuysa: “Tiyatro ve gerçeğin yorumu” oldu. Bir başka kolokyum 27-29 1990 Temmuz tarihleri arasında İtalya’da Bolonya’da, “Konuşan beden – dansın dili ve dramatik uygulama” başlığı altında yapıldı. Bir başkası yine Novi Sad’da 1 ve 2 Haziran 1991 tarihlerinde, “Babil kulesi ya da küresel köy. Ekinlerarası iletişim olarak tiyatro” konusu üzerine gerçekleştirildi. Aynı yıl Roma’da yapılan bir kolokyum da “Ricerca di teatro” konusu çevresindeydi.

1992’de, yine Varşova’da, can alıcı bir konu ele alındı: “Tiyatro ile siyasa arasındaki bağıntılar”. AICT’nin Prospectus başlıklı, yazı işlerinden İphigenia Taxopoulo ile Nick White’ın sorumlu olduğu ve üç yıl yayımlanacak dergisi çıkmaya başlandı. Genç eleştirmenler için seminerler ve kurul toplantıları düzenleyen Doğu Avrupa bölümleri son derece faal göründüler. Başkanlık süresinin sonuna gelen John Elsom’un yerine Carlos Tindemas seçildi. Maria Helena Serôdio da genel sekreter oldu.

1994’te, AICT’nin bugünkü örgütlenmesine daha uygun düşen tüzükler onaylandı. Artık her ülkeden birden fazla bölüm üyeliğe kabul edilebilecektir. Güney Amerika’da düzenlenen ilk Genel Kurul Montevideo’da yapıldı. Yeni başkan Georges Banu ile yeni genel sayman Kanadalı (Québec’li) Michel Vaïs burada seçildiler. Aynı yıl, genç eleştirmenler için Avrupa dışındaki ilk seminer Chicago’da, bu birimin yeni yöneticisi İan Herbert’in sorumluluğunda gerçekleşti. Bu seminer, Londrina (Brezilya), İstanbul, Québec ve Watterford (Connecticut – ABD) gibi ilginç yerlerde yapılacak seminerlerin ilki oldu.

15-19 Ekim 1995 tarihlerinde Moskova’da “Çağdaş tiyatro sürecinde ulusal tiyatroların rolü” konulu bir kolokyum düzenlendi.

1996’da Genel Kurul Finlandiya’da, Helsinki’de, ikinci kez, çarpıcı bir konu çevresinde toplandı: “Tiyatro ve gazetecilik”. Belçikalı Freddy Decreus Michel Vaïs’in yerine genel sayman seçildi. Ve 1998 Gdansk Genel Kurulu dolayısıyla Polonyalı dostlarımız 5 kıtaya yayılmış 46 ülkenin 25inin delegelerini ağırladılar. Tartışma konusuysa: “Küçük yerleşimlerin tiyatroları ve ekinsel kimlik sorunu”ydu. Maria Helena Serôdio’nun yerine Michel Vaïs genel sekreterliğe seçildi. Fransız İrène Sadowska-Guillon da Freddy Decreus’ün yerine genel sayman seçildi.

Bugün AICT’nın başkanlığını İan Herbert, başkan yardımcılıklarını Kalina Stefanova (Bulgaristan) ile Yun-Cheol Kim (Kore); genel sekreterliğini Michel Vaïs (Kanada); saymanlığını İrène Sadowska-Guillon (Fransa) yürütmektedirler. AİCT Yönetim Kurulu bundan önceki iki toplantısını 27-28 Mayıs 2004’te Moskova’da; 26-27 Kasım 2004’te de Plovdiv’de (Filibe) yapmıştır. XXII. Olağan Kongresinin konusu: “Eleştirinin sonu mu?” sorusu çevresinde gerçekleştirilecektir. AICT’nin ellinci yılını kutlama amaçlı Olağanüstü Kongre’nin 2005’te Seul’de yapılması ve bu kutlama sırasında üyelerden bir tiyatro eleştirmenine Birliğin ödülünün verilmesi düşünülmektedir.

Tiyatro eleştirmenlerinin katıldıkları son etkinliklerden biri de TEB’in şemsiyesi altında Bursa’da gerçekleştirilen “Çocuk Tiyatrosu Festivali”dir. AİCT Yönetim Kurulu Plovdiv’deki son toplantısında bu Festival’in Bursa’da devamını dilemiştir.

Birliğimizin tarihçesi dünyada yaşanan siyasal ve toplumsal değişimlerin, hiçbir zaman, AICT’nin amacını ve yönünü değiştirtmediğini göstermektedir. Bu amaç ve yön, bilgilerin, deneyimlerin, görüşlerin alış verişini sağlamak için eleştirmenleri ve tiyatrobilimcileri bir araya toplamaktır.

AICT’yle yaşanan yıllar, aynı şekilde, yüzyılın sonuna doğru, çok hızlı bir gelişme gösteren yeni yayın araçları nedeniyle varoluş koşullarını yeniden yapılandırma yolunda gibi görünen eleştirinin de tarihini yansıtmaktadır. Tiyatro eleştirisini savunan ve betimleyen bir örgütün gerekliliği bugün de AİCT’nin kuruluşundaki karar açıktır.

1956-1960: Robert KEMP

1960-1962: Marcelle CAPRON

1962-1964: Robert CHESSELET

1964-1968: César SANTELLI

1968-1977: Roman SZYDLOWSKI

1977-1983: Petar SELEM

1983-1985: Ulf BIRBAUMER

1985-1992: John ELSOM

1992-1994: Carlos TINDEMANS

1994-2000 Georges BANU

            2000-2005 Ian HERBERT

          (Roland Mehl’in hazırladığı tarihçenin çevirisi)

 www.aict-iatc.org